ΠΑΙΩΝΙΑ ΤΗΣ ΣΑΜΟΥ

Όταν ο Δίας ψηλά στον Όλυμπο έφτιαχνε τον κυβερνητικό του σχεδιασμό έδωσε στον Απόλλωνα ένα υπουργείο με  διευρυμένες αρμοδιότητες. Ένα υπερυπουργείο που θα λέγαμε και σήμερα στο οποίο υπάγονταν  οι  αρμοδιότητες του διαφωτισμού, της θεραπείας ,της μαντικής και  της δημιουργικής έμπνευσης. Αρμοδιότητες που μπορεί να ήταν διαφορετικές μεταξύ τους αλλά ταυτόχρονα ήταν και αλληλοσυμπληρούμενες.  

Σχηματίστηκε το υπουργικό συμβούλιο και αποφασίστηκε κάθε υπουργός να πάρει και τα αντίστοιχα εργαλεία για να μπορεί να κάνει καλύτερα την δουλειά του. Στον Απόλλωνα και ειδικά για τον τομέα της  θεραπείας  του δώσανε τα βότανα. Ο Απόλλων έδωσε το υπουργείο  θεραπείας –ίασης στον γιό του Ασκληπιό. Ο Ασκληπιός  έγινε  έτσι ο πρώτος γιατρός. Όρισε γραμματέα στο υπουργείο του τον Παίωνα που ήταν και μαθητής του. Κατά καιρούς οι θεοί παρόλο που ήταν κάτω από ένα κοινό υπουργικό συμβούλιο αντιμαχόταν μεταξύ τους και αυτή οι διαμάχη κατά καιρούς είχε τραυματισμούς και θύματα. Σε μια τέτοια διαμάχη έτυχε να τραυματιστούν ο Άρης με τον Πλούτωνα.  Η Λητώ ήταν η μάνα του υπερυπουργού Απόλλωνα και φαίνεται ότι συμπαθούσε τον Παίωνα. Μια μέρα λοιπόν του είπε το μυστικό που ήξερε από τον γιό της, πως δηλαδή να  αποκτήσει μια μαγική ρίζα που φύτρωνε στον Όλυμπο η οποία απάλυνε τον  πόνο των γυναικών κατά τον τοκετό. Ο Παίωνας χρησιμοποίησε την ρίζα για να θεραπεύσει τις πληγές του Άρη και του Αδη (με ελεγχόμενη δόση τονώνει την διαδικασία πήξης του αίματος). Ο Ασκληπιός ζήλεψε και προσπάθησε να σκοτώσει τον Παίωνα .Ο Δίας όμως για να τον σώσει τον μεταμόρφωσε σε Παιωνία.Αυτά περίπου αναφέρει η Ελληνική μυθολογία για την καταγωγή της Παιωνίας.

 Ο Ασκληπιός έχοντας πλέον μείνει μόνος στην τέχνη της θεραπείας των ανθρώπων την εξέλιξε σε τέτοιο βαθμό που θέλησε να εξαλείψει τις ανθρώπινες ατέλειες και να αναστήσει τους νεκρούς. Δεν την γλύτωσε όμως. Τον σκότωσε ο Πλούτωνας με έναν κεραυνό γιατί του χάλαγε την δουλειά. Αλλά αυτό είναι μια άλλη ιστορία .

 

Για πολλούς αιώνες η Παιωνία θεωρείτο φυτό  που μπορούσε να θεραπεύσει σχεδόν τα πάντα. Εξαπλώθηκε ταχύτατα από τον τόπο καταγωγή της την Ευρασία σε όλο τον τότε γνωστό κόσμο. Σήμερα  η Παιωνία χρησιμοποιείται κυρίως  για λόγους καλλωπιστικούς αλλά και φαρμακευτικούς.

Η εξάπλωση του φυτού μέσα και από την ανθρωπογενή παρέμβαση συνετέλεσε σε ένα βαθμό και στον έντονο υβριδισμό  των ειδών σε σημείο που σήμερα η κατάταξη τους , ειδικά εκείνων που κατάγονται από τις Ασιατικές περιοχές ,να θεωρείται περίπλοκη. Τ α περισσότερα υβριδικά είδη βρίσκονται στην περιοχή της Μεσογείου, ενώ τα  γονικά  είδη τους περιορίζoνται στην Ασία .  Αυτό είναι γνωστό σήμερα μέσα από τις αλληλουχίες του DNA.Τα είδη τα οποία αναφέρονται για το Αιγαίο είναι δύο. Η P mascula και η P.clusii.Και τα δύο υβριδογενή  είδη μοιράζονται τους ίδιους Ασιατικούς  προγόνους. H Paeonia mascula  είναι είδος της Νότιας Ευρώπης. Στην Σάμο καθώς και στην Λέσβο έχει καταχωρηθεί  το υποείδος mascula με κόκκινα άνθη .Στην Ρόδο ,Κάρπαθο και Κρήτη καταχωρούνται  δύο υποείδη της clusii που είναι ενδημικά των νησιών αυτών.Η Παιωνία της Σάμου έχει ταξινομηθεί με τα  μορφολογικά της χαρακτηριστικά. Συνήθως όμως στα υβριδογενή είδη η μορφολογική ταξινόμηση δεν είναι επαρκής.

 

ΠΑΙΩΝΙΑ ΤΗΣ ΣΑΜΟΥ

Οι κάτοικοι στις περιοχές όπου υπάρχει το φυτό, και κυρίως οι γερόντισσες, είναι συνήθως καλή πηγή πληροφοριών. Oι ονομασίες του ποικίλουν από τόπο σε τόπο. Tο συναντούμε ως πηγουνιά, παγώνι, τσαλαπετεινό, τριαντάφυλλο του βουνού, αψουνιά και αγριομαντζουράνα. Ομως, οι άνθρωποι αποτελούν και τη μεγαλύτερη απειλή για την παιώνια. Η ομορφιά του άνθους τους παροτρύνει να τη συλλέγουν και να τη ξερριζώνουν για μεταφύτευση στους κήπους τους, ενώ δασικοί δρόμοι και κατασκευή εξοχικών σπιτιών καταστρέφουν τους βιοτόπους της. Τα τελευταία χρόνια οι πληθυσμοί στη Σάμο έχουν αρχίσει να λιγοστεύουν, γεγονός που επιβεβαιώνει πόσο ευάλωτο μπορεί να είναι το φυτό, από τη στιγμή που θα το ανακαλύψει ο άνθρωπος. Ευτυχώς η βοσκή δεν αποτελεί απειλή, όπως για τόσα άλλα σπάνια φυτά της ελληνικής γης. Τα γιδοπρόβατα γνωρίζουν καλά ότι τα φύλλα της παιώνιας είναι δηλητηριώδη.

Από την αρχαιότητα η παιώνια είχε φαρμακευτική χρήση. Κατά τον Διοσκουρίδη, το φυτό θεωρείται αντίδοτο στους πυρετούς, τις δηλητηριάσεις και τη μαγεία. Κατά τον Πλίνιο, είναι εμμηναγωγό, κατάλληλο για τις παθήσεις των νεφρών, των εντέρων, τους κολικούς, τα δαγκώματα των φιδιών και, επί πλέον, διώχνει τους εφιάλτες. Η συλλογή του φυτού συνοδευόταν από παράξενες δοξασίες. Σύμφωνα με τον Θεόφραστο, οι ρίζες έπρεπε να συλλέγονται τη νύχτα, αλλιώς ό συλλέκτης κινδύνευε να υποστεί την επίθεση δρυοκολάπτη και να απολέσει την όρασή του. Η πρόληψη αυτή επέζησε έως τον 17ο αιώνα. Στη σύγχρονη ιατρική, η παιώνια θεωρείται ότι έχει αναλγητικές και ηρεμιστικές ιδιότητες.Το γένος Paeonia, που απαντάται σε πολλές περιοχές του βορείου ημισφαιρίου, περιλαμβάνει 30 έως 42 είδη (ανάλογα με την ταξινομική μέθοδο) από δενδροειδή ή ποώδη φυτά, τα οποία διατηρούν πρωτόγονα χαρακτηριστικά που πιστοποιούν την παλαιότητα του γένους τους.

Στην Ελλάδα, οι παιώνιες είναι αυτοφυή, πολυετή, ποώδη φυτά των ορεινών κυρίως περιοχών. Προτιμούν ασβεστολιθικά εδάφη και ελαφρώς σκιερές τοποθεσίες σε μακκία βλάστηση και δάση. Το υπέργειο τμήμα τους ξεραίνεται τελείως μετά την ανθοφορία, ενώ το υπόγειο επιζεί κάτω από το έδαφος. Ο βλαστός είναι συνήθως κοκκινωπός και λείος στα περισσότερα είδη. Τα φύλλα είναι πάντα σύνθετα, δις τρισχιδή, με πολλές διαιρέσεις. Τα άνθη φυτρώνουν ανά ένα σε κάθε βλαστό και τα πέταλα ποικίλουν σε μέγεθος, σχήμα και αριθμό, καθώς και σε χρώμα, από λευκά έως μελανοπόρφυρα. Οι στήμονες είναι πολυάριθμοι, με κίτρινους ανθήρες, και τα στίγματα ρόδινα, ενώ ο καρπός αποτελείται από χνουδωτούς θυλάκους σε σχήμα αμυγδάλου, γεμάτους μεγάλα, στρογγυλά, μαύρα και κόκκινα άγονα σπέρματα. Το φυτό που μπορεί να προέλθει από τους μαύρους σπόρους θα πρωτοανθίσει σε 4-5 χρόνια.

Στην Ελλάδα, αναγνωρίζονται σήμερα τα εξής είδη και υποείδη:

Παιώνια η εξωτική (Paeonia peregrina). Eχει έντονα πορφυρά κυπελλοειδή άνθη, ανθίζει Απρίλιο-Μάιο και απαντάται στη βόρειο Ελλάδα, στη Λευκάδα και στη Φθιώτιδα.

Παιώνια του Παρνασσού (Paeonia parnassica). Eχει μελανοπόρφυρα άνθη, και ανθίζει τον Μάιο. Eυδοκιμεί στον Παρνασσό και τον Ελικώνα και είναι ενδημική και απειλούμενη.

Παιώνια η αρσενική (Paeonia mascula). Aπαντάται σε μεγάλη ποικιλομορφία, και παρουσιάζει ευρεία εξάπλωση στην Ελλάδα, αλλά σε λίγες σχετικώς τοποθεσίες. Eχει διάφορα υποείδη:

1.Tην κλασσική μορφή (υποείδος mascula), με άνθη ρόδινα. Aνθίζει Απρίλιο-Μάιο στον Ελικώνα, τη Λέσβο και τη Σάμο.

2.Tην Παιώνια του Ρούσσο (υποείδος russi), με πρώιμη ανθοφορία τους μήνες Μάρτιο-Απρίλιο, και άνθη ρόδινα έως ροδινοϊώδη. Tην βρίσκουμε στην Κεφαλονιά, τη Λευκάδα, τη Ζάκυνθο και τα Ακαρνανικά Oρη.

3.Tην Παιώνια την ελληνική (υποείδος hellenica), με άνθη λευκά ή σπανίως ροδόλευκα και ενίοτε με ρόδινη απόχρωση στη βάση των πετάλων. Aνθίζει τους μήνες Απρίλιο-Μάιο και έχει εξάπλωση στον Ταΰγετο, την Πάρνηθα, την Aνδρο και, κυρίως, την Εύβοια, με παραλλαγή και στην Ικαρία.

4.Tην Παιώνια την τρισχιδή (υποείδος tritendata), με άνθη ρόδινα. Eχει παρατηρηθεί μόνο στο Μενοίκιο της ανατολικής Μακεδονίας. Aνθίζει τον Μάιο.

Paeonia clusii Εχει λευκά ανθη.Ανθίζει Απρίλιο Μάιο. Ενδημική της Κρήτης. Η Παιωνία της Ρόδου  επίσης ενδημική της Ρόδου και της Καρπάθου  απο πολλούς θεωρείται ως υποείδος της P.clusii
 

Εφημερίδα Καθημερινή 31-8-03

Μάκης Απέργης

Γ.Γ της ΕΕΠΦ (Ελληνική Εταιρεία Προστασίας της Φύσης)

Μυρτώ Απέργη

Μέλος της ΕΕΠΦ