Το τσάι του βουνού της Σάμου πρέπει να προστατευθεί.

Πρόκειται για το είδος Sideritis sipylea,το οποίο εξαπλώνεται στις ορεινές περιοχές του Κέρκη και του Καρβούνη σε υψόμετρο 700-1400 μ. κυρίως σε βραχώδεις  και ξερές ασβεστολιθικές  τοποθεσίες. Η επιστημονική ονομασία του γένους sideritis, που περιλαμβάνει περίπου 150 διαφορετικά είδη, προέρχεται από την ελληνική λέξη «σίδηρος» ακριβώς λόγω της υψηλής περιεκτικότητας του σ’ αυτό το στοιχείο. Το είδος αυτό έχει φαρμακευτικές ιδιότητες που αξιοποιούνται από την παραδοσιακή ιατρική στην αντιμετώπιση της βρογχίτιδας, στην ανακούφιση του κοινού κρυολογήματος, αλλά και στην καταστολή του εμφυσήματος των πνευμόνων.

Δυστυχώς όμως,αυτές οι θεραπευτικές ιδιότητες του φυτού,πολύ συχνά κάθε χρόνο  οδηγούν στην αλόγιστη και δίχως έλεγχο και κανόνες, συλλογή του. Ο αριθμός των συλλεκτών στα δύο βουνά  είναι άγνωστος, αφού είναι παντελής η έλλειψη συστήματος αδειοδότησης, ενώ η άγνοια και οι λαθεμένες πρακτικές (όπως λ.χ. το ξερίζωμα των φυτών) οδηγούν σε σημαντική μείωση των πληθυσμών του και κατά συνέπεια σε διατάραξη των οικοτόπων. Η ορθή συλλογή θα πρέπει να γίνεται κατά τη διάρκεια της ανθοφορίας του τον Ιούνιο και Ιούλιο, ως εξής: Κόβουμε μόνο το στέλεχος με τα άνθη, χρησιμοποιώντας κοφτερή λεπίδα ή ψαλίδι, πάνω από το ξυλώδες τμήμα του φυτού, αφήνοντας παράλληλα τουλάχιστον το 1/2 με καλά ανεπτυγμένους ανθοφόρους βλαστούς . Με αυτόν τον τρόπο εξασφαλίζεται ο πολλαπλασιασμός του μέσω των σπόρων. Εξίσου σημαντική είναι και η αποθήκευσή του, η οποία θα πρέπει να γίνεται μέσα σε βαμβακερές ή χάρτινες σακούλες, απαραιτήτως στεγνές και καθαρές και εν συνεχεία να φυλάσσεται μακριά από τον ήλιο, την υγρασία και τη σκόνη.

Χειλανθή

                                                            

 Lamium moschatum

Lamium amplexicaule

Lamium garganicum

Το γένος lamium ανήκει στην μεγάλη οικογένεια των labiateae -χειλανθή. Στην πολυπληθή αυτή οικογένεια του φυτικού βασιλείου που έχει μεγάλη προτίμηση στην Ελλάδα και κυρίως στα νησιά ανήκουν και πολλά από τα αρωματικά ,φαρμακευτικά και μελισσοκομικά φυτά.

Τα φυτά της ανάρτησης είναι μάλλον πιο γνωστά σαν παράσιτα- ειδικότερα το l.amplexicaule -που δημιουργούν προβλήματα σε καλλιεργημένες περιοχές. Μοιάζουν πολύ με τις κοινές σε όλους μας τσουκνίδες. Αρέσκονται όπως όλα τα χειλανθή σε ηλιόλουστες τοποθεσίες με εξαίρεση το l.garganicum το οποίο συναντάται και σε σκιερές ορεινές τοποθεσίες. Βιότοποί τους ειναι η μακκία και φρυγανική βλάστηση. Ανθίζουν από τις αρχές του χρόνου μέχρι τα τέλη Μαΐου και είναι κοινότατα στην Σάμο.

Σιδερίτης -Το Ελληνικό τσάι

Το γένος Σιδερίτης ανήκει στην οικογένεια των χειλανθών -Labiatae. Απαντάται στον Ελληνικό χώρο, κυρίως σε ορεινές και ημιορεινές τοποθεσίες, με πάνω από  δέκα είδη και είναι γνωστό σαν τσάι του βουνού.

Τα διάφορα είδη σιδερίτη παρουσιάζουν μεγάλο βοτανικό και φαρμακολογικό ενδιαφέρον για το πλήθος των χημικών ενώσεων που περιέχουν. Οι ιδιότητες τους είναι αντίστοιχες με αυτές του καλλιεργημένου είδους των Ινδιών  camelia sinensis.
Στην αρχαιότητα το όνομα σιδερίτης αναφερόταν σε διάφορα φυτά, που θεωρείτο ότι είχαν την ικανότητα να επουλώνουν τις σοβαρές πληγές από σιδερένια αντικείμενα, όπως τα βέλη ή τα ξίφη κλπ. Αναφέρεται ότι  ο σιδερίτης πήρε το όνομα του από τα δόντια του κάλυκα του άνθους, που μοιάζουν με αιχμή λόγχης. Διοσκουρίδης το χρησιμοποιούσε ως θεραπευτικό των πληγών.

Στην Σάμο απαντώνται τρία είδη.

Sideritis sipylea

Το το όνομά του δεικνύει με εύστοχο τρόπο την Ανατολική καταγωγή του.Το οφείλει στο  όρος Σίπυλος το οποίο βρίσκεται μεταξύ της Φρυγίας και της Λυδίας κάπου στην σημερινή κεντρική -βορειοκεντρική Τουρκία. Είναι ορεινό είδος. Είναι το γνωστό τσάι του Κέρκη και του Καρβούνη. Καταναλώνεται ευρύτατα στην Σάμο για τη κατασκευή αφεψημάτων και επειδή  προέρχεται από αυτοφυείς πληθυσμούς χρειάζεται προστασία. Ίσως σε λίγα χρόνια να κινδυνεύσει  με εξαφάνιση.

Sideritis curvidens συνώνυμο του Sideritis romana ssp curvidens

Απαντάται σε όλη την Ελλάδα σε ξηρούς και άγονους τόπους.Είναι ημιορεινό είδος. Είναι γνωστό με το όνομα βλάχικο τσάι ή μπετόνικα ή χόρτο του καλόγερου.

Sideritis lanata -Σιδερίτης ο εριοφόρος.

Το όνομά του το οφείλει στην έντονη τριχοφυΐα που διακρίνει το φυτό. Συναντάται σχεδόν σε όλη την Ελλάδα  σε χέρσους και καλλιεργούμενους αγρούς των χαμηλών υψομέτρων.

THYMUS SIPYLEUS-ΛΕΜΟΝΟΧΟΡΤΙ

Ο thymus sipyleus είναι ευρασιατικό είδος και ανήκει στην οικογένεια των αρωματικών φυτών. Αναπτύσσεται σε ασβεστολιθικούς βραχώδεις τόπους. Στη Σάμο εμφανίζει ακόμα μεγάλους πληθυσμούς μόνο στις κορυφές του Κέρκη από τα 1200 μέτρα  και πάνω. Οι Σαμιώτες το λένε λεμονοχόρτι. Πιθανότατα στο μέλλον οι πληθυσμοί του να αντιμετωπίσουν κρίση εφόσον η συλλογή του από ντόπιους κυρίως επισκέπτες του βουνού γίνεται με τέτοια συχνότητα και ποσότητα  που υπερβαίνει τον αναπαραγωγικό του ρυθμό.

LABIATAE-ΧΕΙΛΑΝΘΗ η πιο........αρωματική οικογένεια της Σάμου.
Τα φυτά εκτός από υδατάνθρακες, λίπη και πρωτεΐνες παράγουν και μια μεγάλη ποικιλία άλλων οργανικών ουσιών που ονομάζονται δευτερογενή προϊόντα. Αυτά τα <<προϊόντα >> δεν έχουν και τόση μεγάλη σημασία για την ανάπτυξη εφόσον δεν αποτελούν βασικά συστατικά για την δομή των κυττάρων αλλά σχηματίζονται κυρίως σε εξωτερικά όργανα και ιστούς των φυτών όπως είναι οι ρίζες, ο βλαστός ,τα άνθη, οι καρποί ,τα φύλλα.

Satureja spinosa-ΘΡΟΥΜΠΙ

Συνήθως αυτά τα δευτερογενή προϊόντα χρησιμεύουν για να προστατεύονται τα φυτά από εξωτερικούς εχθρούς όπως είναι τα ζώα και οι διάφορες αρρώστιες (βακτήρια ,μύκητες). Να μην ξεχνάμε ότι τα φυτά λόγω της μόνιμης και σταθερής τους θέσης δεν μπορούν να το <<βάλουν στα πόδια >> σε έναν ενδεχόμενο κίνδυνο.
Τα αιθέρια έλαια είναι δευτερογενή συστατικά κάποιων οικογενειών που έχουν χαρακτηριστεί σαν αρωματικά φυτά.

Mentha longifolia -ΑΓΡΙΑ ΜΕΝΤΑ
Στη Σάμο υπάρχουν διάφορες οικογένειες αρωματικών φυτών όπως είναι τα χειλανθή,τα σύνθετα ,οι δαφνίδες κ.α με πιό αξιόλογη σε πλήθος ειδών αυτή των χειλανθών, πολλά φυτά της οποίας είναι και περιορισμένης-στενής εξάπλωσης.
Αυτό κυρίως οφείλεται στους εξής λόγους και αιτίες. Η Σάμος είναι νησί της Μεσογείου με μεγάλη ηλιοφάνεια και επηρεάζεται άμεσα από την Ανατολία. Το κλίμα της σχεδόν το μισό χρόνο χαρακτηρίζεται σαν ξηροθερμικό. Εχει ψηλά βουνά.
Να αναλύσουμε λίγο τις αιτίες.
Τα χειλανθή αποικίζουν καλύτερα σε κλίματα που έχουν τα χαρακτηριστικά της ανατολικής Μεσογείου. Τους αρέσει πολύ ο ήλιος το καλοκαίρι και ο ήπιος χειμώνας, με αρκετές βροχές και χωρίς πολλές και παρατεταμένες παγωνιές. Η Κύπρος, η Κρήτη και τα νησιά του αν.Αιγαίου θεωρούνται παγκοσμίως σαν βοτανικοί παράδεισοι για τα αρωματικά φυτά. Σε όλα αυτά τα μέρη υπάρχουν ψηλά βουνά στα οποία με τον χρόνο έχουν αποικίσει και έχουν αναπτυχθεί πολλά ενδημικά είδη. Η δυτική Ασία επηρέασε και επηρεάζει όλους αυτούς τους πληθυσμούς. 

Origanum sipyleum -ΕΙΔΟΣ ΑΓΡΙΑΣ ΡΙΓΑΝΗΣ

Η Σάμος φιλοξενεί πάνω από 50 είδη χειλανθών (Χριστοδουλάκης 1986) και είναι όλα είδη της ανατολικής Μεσογείου. Μεταξύ αυτών υπάρχουν και κάποια που αξίζουν ιδιαίτερη αναφορά. Τhymus samius (ενδημικό κυρίως του Καρβούνη αλλά το συναντάμε και στον Κέρκη σε μικρότερους πλυθυσμούς), Origanum sipyleum (στενής εξάπλωσης της περιοχής του αν.Αιγαίου και της Δ.Τουρκίας), Thymus sipyleum-το λεμονοχόρτι του Κέρκη (στενής εξάπλωσης), Scuttelaria rubicunda (ενδημικό του Αιγαίου), Satureja spinosa (Kαρβούνης -Κέρκης και Δ.Ασία), Sideritis sipylea -τσαι του βουνου(Καρβούνης-Κέρκης).
Υπάρχουν και άλλα όπως είναι η λεβάντα, η κοινή ρίγανη, το μελλισσόχορτο,το τεύκριο, η μέντα, το φασκόμηλο, το θυμάρι, το δεντρολίβανο,η νεπέτα, το θρούμπι, η ασφάκα και ο βασιλικός. Αλλα από αυτά είναι θάμνοι, άλλα φρύγανα και άλλα πόες. Ολα αρωματικά και με πλούσιες φαρμακευτικές ιδιότητες.

Salvia fruticosa-ΦΑΣΚΟΜΗΛΟ
Ως γνωστό πολλά απο τα χειλανθή λόγω των ιδιοτήτων τους χρησιμοποιούνται στην καθημερινότητα μας. Στη Σάμο τα τελευταία χρόνια λόγω τις αλόγιστης και χωρίς μέτρο και έλεγχο συλλογής τους, κάποια είδη έχουν περιέλθει σε οριακή κατάσταση ύπαρξης και αν δεν παρθούν μέτρα τα είδη αυτά που κατόρθωσαν να επιβιώσουν μέσα στον χρόνο σε λίγο καιρό θα αποτελούν παρελθόν για το νησί και θα μνημονεύονται μόνο στα βιβλία και στα ιστολόγια.

 

Sideritis sipylea -ΤΣΑΙ ΤΟΥ ΒΟΥΝΟΥ
Τα είδη αυτά σύμφωνα με προσωπικές παρατηρήσεις είναι τα εξής.
Το λεμονόχορτο του Κέρκη. Παρόλο που φυτρώνει σε μέρη που δεν φτάνει αυτοκίνητο στα 1200 μέτρα και πάνω, ψηλά στον Κέρκη, αποτελεί από παλιά αγαπημένο ρόφημα των κατοίκων της δυτικής Σάμου κυρίως. Οι συνθήκες αναπαραγωγής και επιβίωσης του είναι πολύ δύσκολες αν αναλογιστεί κανείς σε τι βιότοπους αναπτύσσεται. Η συλλογή του από τον άνθρωπο έχει ξεπεράσει τα τελευταία χρόνια την δυνατότητα που εχει το φυτό να επιβιώνει και να αναπτύσσεται μέσω της φυσικής του επιλογής με αποτέλεσμα οι πλυθυσμοί του, χρόνο με τον χρόνο να λιγοστεύουν. Το ιδιο συμβαίνει και με το τσάι του βουνού ιδίως αυτό του Καρβούνη. Εδώ έχουμε και ενα επιπρόσθετο πρόβλημα. Στους βιοτόπους του που είναι πάνω ψηλά στον αη Λιά φτάνει αυτοκίνητο και καταλαβαίνετε τι έχει γίνει. Δυστυχώς αριστερά και δεξιά απο το δρόμο το είδος αυτό έχει αρχίσει τα τελευταία τρία- τέσσερα χρόνια να αποτελεί παρελθόν. Το μελλισσόχορτο επίσης είναι φυτό που ευδοκιμεί καλύτερα στις βόρειες πλαγιές του Καρβούνη. Και αυτό σιγά σιγά γίνεται όλο και πιο σπάνιο. Και τέλος η μέντα ,η άγρια μέντα που λέμε, παλαιότερα πήγαινες σε ρεματιές παντού σε όλο το νησί και μοσχοβολούσε ο τόπος. Χάνεται και αυτή σιγά σιγά. Πηγαίνεις στο τέλος της άνοιξης ειδικά σε μέρη που η ανθρώπινη πρόσβαση είναι εύκολη και βλέπεις παντού κομμένους βλαστούς. 

Teucrium polium -ΣΤΟΜΑΧΟΒΟΤΑΝΟ

Τα αρωματικά -φαρμακευτικά φυτά έχουν ένα μόνο φυσικό εχθρό. Τον άνθρωπο. Είπαμε και στην αρχή οτι τα ζώα λόγω των ιδιοτήτων τους δεν τα αγγίζουν. Αυτός ο άνθρωπος λοιπόν, ο σύγχρονος, ο Σαμιώτης παραβλέπει μέσα στην καθημερινή του αλλαζονεία και απληστία, το γεγονός οτι οι ουσίες που περιέχουν τα φυτά της οικογένειας των labiatae μπορούν και μας γαληνεύουν, μας θεραπεύουν και καμμιά φορά μας ταξιδεύουν κιόλας. Πάντα όμως μας αφήνουν στο νού και στην ψυχή το άρωμα, στοιχείο που είναι συνοδός της ανθρώπινης ύπαρξης μας απο τότε που αρχίσαμε σαν είδος να στεκόμαστε στα δυό μας πόδια.

Thymus samius-ΘΥΜΑΡΙ
Και κάτι τελευταίο. Οι οικογένεια των χειλανθών είναι γνωστή στον πλανήτη απο την Ολιγόκαινη περίοδο. Πότε υπήρξε αυτή η περίοδος?
Πρίν 30 εκατομμύρια χρόνια.
Thymus sipylum - ΛΕΜΟΝΟΧΟΡΤΙ