Ο ερχομός της άνοιξης.

Τα τελευταία δύο χρόνια η εμφάνιση των είδών της αυτοφυούς χλωρίδας στο νησί παρουσιάζει μια οψιμότητα περίπου ενα μήνα σε σχέση με τις χρονιές του 2010 και πίσω.Αυτό μάλλον οφείλεται στο κατά πόσον οι βόρειοι και βορειοανατολικοί καιροί επηρεάζουν την Σάμο.
Οι  αγριες ορχιδέες ως γνωστό αποτελούν δείκτη του φυσικού περιβάλλοντος ενός τόπου. Η εμφανισή τους δείχνει αρκετά στοιχεία για εναν τόπο.
Τα στοιχεία αυτά εχουν να κάνουν κυρίως με την θερμοκρασία, τις βροχές, τους ανέμους,την ηλιοφάνεια και την κατάσταση των βιοτόπων.

Η οφρύς η μελανή είναι το πρώτο είδος που εμφανίζεται στοι νησί δίνοντας το σύνθημα για την ανθοφορία της οικογένειας.

Ophrys fusca ssp parvula

 Στις φούσκες της Σάμου το παρόν ιστολόγιο έχει αναφερθεί αρκετές φορές.

Είναι μια ομάδα με ιδιαίτερα μεγάλη ποικιλομορφία που η αναγνώριση των επί μέρους υποειδών χρειάζεται χρόνο.

 Φέτος στον μακρύ πραγματικά κατάλογο της ομάδας αυτής ήρθε να προστεθεί ένα υποείδος που μέχρι τώρα αναφερόταν μόνο στην Ρόδο και στην Κω. Είναι η Ο.fusca  ssp parvula.

Πρόκειται για ένα πολύ μικροσκοπικό φυτό όπως φαίνεται και στις φωτογραφίες. Είναι η μικρότερη σε μέγεθος οφρύς που συναντάται στον Ελληνικό χώρο, με μήκος χείλους που ξεκινάει απο 5 χιλ και φτάνει το πολύ τα 8 χιλ.
Στην Σάμο εντοπίστηκε  ένας ακμαίος πληθυσμός με πάνω από 30 άτομα, κοντά στο Κλίμα στα ΝΑ του νησιού.Σε ξερή τοποθεσία με πυκνά φρύγανα.
 Εντοπίστηκε από τον Jan και Lisbet Essink ένα ζευγάρι Ολλανδών οι οποίοι καταγράφουν τις Ελληνικές ορχιδέες για πάνω από 30 χρόνια. Φέτος λοιπόν αποφάσισαν να επισκεφτούν τη Σάμο και βοήθησαν με τις γνώσεις τους να προστεθεί και ένα νέο είδος στο νησί.  

Οφρύς  η μελανή -Ένα πολυποίκιλο είδος

Η Σάμος είναι ένας  ανοιχτός βοτανικός κήπος. Για κάποιον που ενδιαφέρεται για την καταγραφή της χλωρίδας ο τόπος αυτός προσφέρει εξαιρετικές ευκαιρίες αναζήτησης, καταγραφής και μάθησης. Η ποικιλία της βλάστησης και σε επίπεδο οικογενειών του φυτικού βασιλείου αλλά και σε επίπεδο ειδών είναι εκπληκτική. Δεν μιλάμε για έναν κρυμμένο θησαυρό εν αντιθέσει μάλιστα.Ο πλούτος αυτός είναι διάχυτος παντού.

Στους πρώτους  μήνες του χρόνου από τον Γενάρη μέχρι περίπου το πρώτο δεκαήμερο του Απρίλη στις πεδινές περιοχές της Σάμου επικρατούν μέσες θερμοκρασίες περίπου 8 με 14 βαθμούς. Επίσης οι μέρες που βρέχει σε αυτό το διάστημα είναι κατά μέσο όρο 8 με 10 τον μήνα.

Οι κλιματολογικές συνθήκες αυτές επικρατούν στα  οικοσυστήματα του Αιγαίου.
Πολλά φυτά έχουν επιλέξει μέσα από την φυσική  επιλογή να κάνουν τον κύκλο της ζωής τους σε αυτό το διάστημα των ημερών.
Στην κατηγορία των φυτών που εμφανίζονται το διάστημα αυτό είναι και το είδος ophrys fusca-οφρύς η μελανή.
Το είδος αυτό ανήκει στην οικογένεια των ορχεοειδών και ειδικότερα στο γένος όφρυς.
Ένα γένος που  στην Σάμο έχει και άλλους αντιπροσώπους.
Το είδος όμως o. fusca  είναι το πολυπληθέστερο.
Η οφρύς η μελανή είναι ένα από τα πιο κοινά είδη του γένους στην Μεσόγειο με πάρα πολλές παραλλαγές και ένα από τα πιο συζητήσιμα  στον χώρο των ειδικών εφόσον πολλές φορές είναι εξαιρετικά δύσκολο να κατατάξεις τα υποείδη  και τις διάφορες παραλλαγές τους. Εκτός του γενικού κανόνα που διακρίνει σχεδόν όλα τα γένη των οφρύς, δηλαδή ο υβριδισμός, με το συγκεκριμένο είδος υπάρχει και ένα επιπρόσθετο στοιχείο που περιπλέκει περισσότερο την ταξινόμηση. Σε σχέση με άλλα είδη του γένους όφρυς  έχει λιγοστά μορφολογικά χαρακτηριστικά. Και αυτό ίσως έχει να κάνει με την περίοδο άνθησης τους. Εμφανίζεται σε μια περίοδο που ο ανταγωνισμός μεταξύ των φυτών για αναπαραγωγή δεν είναι τόσο έντονος -μιλάμε για την αρχή της άνοιξης - και να μην έχει χρειαστεί να αναπτύξουν πιο περίπλοκα χαρακτηριστικά π.χ σχέδια, χρώματα.
Η νοημοσύνη των φυτών είναι ένας κόσμος ανεξερεύνητος.

Ophrys fusca

                                                    

                                                                                              Ophrys holoserica-Εμφανίζεται στο τέλος Μαρτίου αρχές Απρίλη.

                        Ophrys tenthredinifera-Εμφανίζεται τον Μάρτιο

                  Ophrys speculum-Εμφανίζεται τον Μάρτιο

Ολα τα ορχεοειδή χρησιμοποιούν την βάση του χείλους τους για να προσελκύσουν τα έντομα που θα τα αναπαράγουν.Εδώ αξίζει να σημειωθεί ότι το στοιχείο της επικονίασης χρησιμοποιείται από ορισμένους ερευνητές για τον διαχωρισμό της o.fusca σε υποείδη.

Στην Σάμο το είδος o.fusca είναι το πρωιμότερο της οικογένειας αφού με ένα καλό ψάξιμο μπορεί κανείς να συναντήσει φυτά και μέσα στον Δεκέμβρη. Η κορύφωση της άνθησης του είδους είναι περίπου τα μέσα Μαρτίου.

Ευδοκιμεί με ιδιαίτερη άνεση στα πεδινά κυρίως, σε ηλιόλουστες περιοχές με φρύγανα, ακαλλιέργητα χωράφια, στις άκρες των δρόμων,σε περιοχές με μακκία καθώς και σε ανοιχτούς χώρους τραχείας πεύκης..

Το είδος οφρύς η μελανή είναι καθαρά Μεσογειακό και στα νησιά του Αν.Αιγαίου αναπτύσσει μεγάλους πληθυσμούς. Στην Σάμο υπάρχουν πολλές υποείδη-παραλλαγές.

Τα πιό χαρακτηριστικά είναι:
 Ο.fusca ssp leucadica (Λευκαδική)  Η πρωιμότερη του είδους-Ανθίζει τον Γενάρη.
 O.fusca ssp sitiaca (Σητειακή) Πρωιμη που συνυπάρχει με την λευκαδική αλλά διαφέρει από αυτήν στο χρώμα του χείλους που είναι πιο κοκκινωπό,στην κάμψη του χείλους προς την κορυφή του που μοιάζει με αυτό της ophrys omegaifera και στην έντονα βελούδινη επιφάνεια  του χείλους.
O.fusca ssp cinereophilla (γκριζόφυλλη) Ανθίζει αρχές Μαρτίου και έχει το χαρακτηριστικό της ανάπτυξης της ταξιανθίας της με σπειροειδή τρόπο.Επίσης τα φύλλα της βάσης είναι με ελαφρώς γκριζωπή απόχρωση-απ όπου πήρε και το ονομά της.Είναι χαμηλό φυτό που δεν ξεπερνάει τους 15 πόντους.
 O.fusca ssp iricolor (ιώδης) Είναι η πιο εύκολα αναγνωρίσιμη εφόσον διακρίνεται από την κοκκινορόζ-ιώδη απόχρωση στην  κάτω πλευρά του χείλους της. Εύρωστο φυτό που πολλές φορές φτάνει σε ύψος και τους 40 πόντους. Για πολλούς αποτελεί ξεχωριστό είδος.Έχει μεγάλη διάρκεια άνθησης από τα μέσα Φλεβάρη μέχρι το τέλος του Απρίλη.
O.fusca ssp pelinaea (του Πελιναίου όρους) Μοιάζει με την λευκαδική αλλά ανθίζει αργότερα.Αρχίζει από τα μέσα Φεβρουαρίου και καταλήγει μέχρι τον Απρίλη.
O.fusca ssp blitopertha Η μόνη fusca με κιτρινοπορτοκαλί περιθώριο που αγκαλιάζει το χείλος της. Οι ειδικοί λένε ότι έχει αποκλειστικό επικονιαστή ένα είδος μικρού σκαθαριού απ όπου πήρε και το άνομα της.Πρωτοεμφανίζεται τον Μάρτιο.
Υπάρχουν και άλλα υποείδη τα οποία είναι περισσότερο δύσκολο στην αναγνώριση τους,όπως:
 O.fusca ssp parosica,  O.fusca ssp meropes, O.fusca ssp attaviria ,O.fusca ssp persephonae κ.α

΄Ολα αυτά τα υποείδη-παραλλαγές είναι Ελληνικά ( leucadica,iricolor) και ορισμένα συναντώνται μόνο ή κυρίως στο Αν.Αιγαίο ( blitopertha,pelinaea ,cinereophilla ).

Την τελευταία δεκαετία έχουν μπει για τα καλά στο θέμα της ταξινόμησης των ορχιδεοειδών μοριακές μελέτες. Πράγμα εξαιρετικά ωφέλιμο και διαφωτιστικό.


Φαίνεται η επιστήμη στο μέλλον θα βάλει μια τάξη στις τοπικές ποικιλίες και τα υποείδη του πραγματικά πολυποίκιλου Αιγιακού χώρου.

Ophrys episcopalis var. samia

Οφρύς η επισκοπική ποικιλία Σαμιώτικη

Ισως η πιό όμορφη άγρια ορχιδέα του γένους οφρύς που φιλοξενεί η Σάμος.

Ανήκει στην ομάδα holoserica και το ονομά της το οφείλει στο μεγάλο  και χρωματιστό χείλος της που θυμίζει επισκοπικά άμφια. Δεν είναι υπερβολικός αυτός ο χαρακτηρισμός εφόσον το άνθος πράγματι διακρίνεται απο μιά μεγαλοπρέπεια.Αν τύχει και την συναντήσετε θα συμφωνήσετε οτι η ονομασία που της έχει δοθεί είναι πολύ εύστοχη. 

Είναι σπάνιο είδος της αν.Μεσογείου και εμφανίζεται μέσα στον Μάιο.

Η σαμιώτικη ποικιλία του είδους είναι απο τις πιό χαρακτηριστικές και πολλοί ειδικοί την θεωρούν ξεχωριστό είδος και οχι απλώς μια παραλλαγή.

  

ΜΙΚΡΟΚΟΣΜΟΣ.....χωρίς λόγια

www.youtube.com/watch?v=SM56wrDz66M

Αφιερωμένο σε όλους αυτούς που  επισκέπτονται το ιστολόγιο.

OPHRYS SICULA-Οφρύς η σικελική

Η οφρύς η σικελική είναι ένα απο τα δύο είδη της ομάδας Ophrys lutea-οφρύς η κίτρινη που φιλοξενεί η Σάμος.Το άλλο είδος ειναι η Ophrys phryganae-οφρύς των φρυγάνων.Η οφρύς η σικελική είναι είδος της Αν Μεσογείου πολύ κοινό σε όλη σχεδόν την Ελλάδα εκτός της Μακεδονίας και της Θράκης. Στην  Σάμο σχηματίζει μεγάλους πληθυσμούς από τώρα μέχρι τα τέλη Απριλίου.Σε λίγο καιρό στις αρχές Μαρτίου θα συνυπάρχει με την οφρύς των φρυγάνων που ξεκινάει τότε την εμφανισή της.

Δύο ειναι τα χαρακτηριστικά που την κάνουν και διαφέρει απο την  την οφρύς των φρυγάνων. Ειναι μικρότερη σε μέγεθος και το χείλος της είναι σχεδον οριζόντιο, χωρίς κάμψη, ενώ το χείλος της οφρύς των φρυγάνων έχει έντονη κάμψη στην βάση του.

Διαθέτει μικρή  στιγματική κοιλότητα στη βάση του χείλους που σχηματίζει V και το γυμνοστήμιο της είναι αμβλύ.

Εχει ελαφρώς τριχωτό χείλος που καλύπτεται στο κέντρο του απο καφέ χρώμα .Ο χρωματισμός του χείλους φτάνει μέχρι την άκρη του και καταλήγει σε ανάποδο V που περικλείεται από εξωτερικό κίτρινο περιθώριο.

Οι πλευρικοί λοβοί του χείλους είναι διαχωρισμένοι και ελαφρώς γυρισμένοι πρός τα πάνω.

Η Ophrys lutea -οφρύς η κίτρινη είναι είδος κυρίως της Δυτικής Μεσογείου. Στην χώρα μας θεωρείται σπάνια και συναντάται μόνο στα Ιόνια και ίσως στην Ηπειρο. Στην Αν. Μεσόγειο αντικαθίσταται από τα δύο προαναφερθέντα είδη που είναι και μικρότερα σε μέγεθος.

ΟΙ ΟΦΡΕΙΣ ΤΗΣ ΣΑΜΟΥ

Ολες οι οφρείς είναι ανοιξιάτικα φυτά και προτιμούν εδάφη ασβεστολιθικά και ηλιόλουστες τοποθεσίες. Χαρακτηριστικοί βιότοποι τους εδώ στη Σάμο είναι τα ακαλλιέργητα χωράφια ,οι παλιοί ελαιώνες και γενικότερα περιοχές με φρυγανώδη βλάστηση δηλαδή εκεί που συναντάμε κυρίως κουνούκλες, τσικουδιές και θυμάρι.Υπάρχουν επίσης και στα όρια των δασών καθώς και στις άκρες των δρόμων.Ειναι φυτά των χαμηλών υψομέτρων 100-500 μέτρα και η περίοδος άνθησης τους διαρκεί από τα τέλη του Γενάρη έως τα τέλη περίπου Μαιου. Σχετικά με την περίοδο άνθιση τους να τονιστεί ότι το πόσο πρώιμη ή όψιμη είναι η άνοιξη παίζει μεγάλο ρόλο και στην ποιότητα άλλα και στην ποσότητα των φυτών-πληθυσμών.
Τους καλύτερους και πιο πλούσιους βιότοπους καθώς και τα περισσότερα είδη συναντάμε κυρίως στην περιοχή των Μυτιληνιών, Βαθέως-Παλαιοκάστρου και του Μαραθοκάμπου με μεσημβρινό και νότιο προσανατολισμό. Είναι οι περιοχές που έχουν ταλαιπωρηθεί εδώ και χρόνια από πυρκαγιές και αυτό έχει ευνοήσει την διάδοση των ειδών. Τα πολύ βόρεια μέρη του νησιού δεν θεωρούνται από τους καλύτερους βιότοπους.
Παρόλο που έχω αναφερθεί σε αρκετά είδη στο blog σε αυτήν την ανάρτηση θα βρείτε τον συνολικό αριθμό με τις φωτογραφίες των ειδών.Ενας πολύ καλός μπούσουλας για κάποιον που θέλει να ασχοληθεί παραπέρα.Εξ΄αλλου μου το ζητήσατε.

Και να μην ξεχνάμε.
Όλες οι οφρείς είναι προστατευόμενα είδη εφόσον έχουν χαρακτηριστεί σαν φυτά που προάγουν την παγκόσμια φυσική κληρονομιά του πλανήτη μας.

ophrys bombyliflora

ophrys dodecanensis

ophrys cornuta

ophrys umbilicata

ophrys tenthredinifera

ophrys speculum

ophrys sitiaca

ophrys reinholdii

ophrys phryganae

ophrys parosica

ophrys omegaifera

ophrys mammosa

ophrys ferrum equinum

ophrys cinereophilla

ophrys blitopertha

ophrys fuciflora

ophrys heldreichii

ophrys herae

ophrys iricolor

ophrys oestrifera

ophrys persephone

ophrys regis ferdinandi

Ο Κατάλογος των οφρείς της Σάμου

Φέτος ήταν μια καλή χρονιά για το γένος οφρύς της Σάμου. Σαυτό συνετέλεσαν αρκετοί παράγοντες τους οποίους και παραθέτω.

1.Είχαμε πολλές βροχές την κατάλληλη εποχή.

2.Η άνοιξη έχει <<τραβήξει>> αρκετά.

3.Οι καμένες περιοχές αρχίζουν σιγά σιγά να επανακάμπτουν. Και σε αυτήν φάση που βρίσκονται τώρα είναι ιδανικοί βιότοποι.

4.Η βοήθεια των μυημένων φίλων του φόρουμ orchids of greece που με βοήθησαν με τις γνώσεις τους.

5.Η δικιά μου διάθεση.Αφιέρωσα πολύ περισσότερο χρόνο για αναζήτηση από κάθε άλλη χρονιά.

Ιδού λοιπόν το αποτέλεσμα.

Οphrys speculum

O.phryganae

O.cinereophilla

O.sitiaca

O.iricolor

O.mammosa

O.herae

O.tenthredinifera

O.parosica

O.blitopertha

O.ferrum equinum

O.omegaifera

O.sphegodes

O.umbilicata

O.dodecanensis

O.helldreichii

O.cornuta

O.bombyliflora

O.regis-ferdinandi

O.fuciflora

O.reinholdii

Συνολικά 21 είδη. Του χρόνου θα προστεθούν στον μακρύ κατάλογο και κάποιες παραλλαγές των ειδών αυτών και κάποια υβρίδια. Δεν τα καταθέτω τώρα γιατί το θέμα των παραλλαγών είναι ένα ξεχωριστό κεφάλαιο που απαιτεί περαιτέρω ψάξιμο και βαθύτερες γνώσεις .

Το γοητευτικό ταξείδι της αναζήτησης των μοναδικών αυτών φυτών συνεχίζεται......

Το είδος ophrys scolopax είναι μεσογειακό.Στη Σάμο στα τέλη του Μαρτίου και σχεδόν όλο τον Απρίλη συναντώνται τρεις παραλλαγές του είδους .
Η o. cornuta που έχει σχετικά μικρό χείλος και έντονα μυτερούς και μακριούς πλαϊνούς λοβούς, το είδος o.dodecanensis με μικρό και κάπως μακρόστενο χείλος και τον θυρεό να καλύπτει σχεδόν όλη την επιφάνεια του και την o. heldreichii με μεγάλο χείλος σφαιρικού σχήματος που υπερβαίνει τα 12 χιλιοστά με μικρούς πλαϊνούς λοβούς.
Οι τρεις αυτές παραλλαγές είναι άριστα προσαρμοσμένες στις εδαφοκλιματικές συνθήκες που επικρατούν στα νησιά του αν. Αιγαίου, αλλά παρόλα αυτά δεν είναι από τα φυτά που σχηματίζουν μεγάλους πληθυσμούς και κρίνονται σπάνια και προστατευμένα.


OPHRYS SCOLOPAX VAR.DODECANENSIS

OPHRYS SCOLOPAX VAR. HELDREICHII

OPHRYS SCOLOPAX VAR.CORNUTA

Αξίζει τέλος να επισημάνω την πολύτιμη βοήθεια και τις γνώσεις που αποκομίζω από το πολύ αξιόπιστο φόρουμ wild-orchids-of-greece.Είναι ίσως το μοναδικό φόρουμ στην χώρα μας που καλλιεργεί και αναπτύσσει καθημερινά, έναν πολύ σοβαρό και πλούσιο διάλογο για τις άγριες ορχιδέες της χώρας μας και όχι μόνο.